🍡 Tết Hàn Thực Mùng 3 Tháng 3
Mỗi mùng 3 tháng 3 âm lịch, khắp các gia đình Việt lại rộn ràng nặn bánh trôi. Nhưng ít người biết tết này vốn có nguồn gốc rất khác với ý nghĩa mà người Việt đã trao cho nó.
Hàn Thực Nghĩa Là Gì?
"Hàn thực" nghĩa đen là đồ ăn lạnh. Tên gọi bắt nguồn từ một điển tích Trung Hoa thời Xuân Thu, kể về Giới Tử Thôi - người trung thần đã cắt thịt đùi mình nấu cho vua Tấn Văn Công ăn trong những ngày lưu vong đói khát.
Khi giành lại được ngôi báu, vua ban thưởng cho tất cả nhưng quên mất Giới Tử Thôi. Ông không oán trách, lặng lẽ đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Nhớ ra, vua cho người tìm mãi không được, bèn hạ lệnh đốt rừng để ép ông ra. Giới Tử Thôi cùng mẹ chịu chết cháy chứ không chịu ra. Vua hối hận, lập miếu thờ và ra lệnh trong ba ngày đó cả nước cấm đốt lửa, chỉ được ăn đồ nguội để tưởng nhớ.
Người Việt Đã Biến Đổi Ngày Này Thế Nào
Đây là điểm đáng chú ý nhất. Dù vay mượn tên gọi và ngày tháng, người Việt gần như đã gỡ bỏ hoàn toàn nội dung gốc. Không ai kiêng lửa cả, các gia đình vẫn nấu nướng bình thường. Điển tích Giới Tử Thôi cũng hầu như không được nhắc tới trong lễ cúng.
Thay vào đó, ngày 3/3 trở thành dịp cúng gia tiên bằng bánh trôi bánh chay, hướng về cội nguồn của chính dòng họ mình. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tục làm bánh trôi ở Việt Nam còn có gốc rễ sâu hơn, liên hệ với truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ và bọc trăm trứng: những viên bánh trôi tròn trắng xếp trên đĩa gợi hình ảnh trăm con từ một bọc mà ra.
Cách người Việt tiếp nhận rồi cải biến một phong tục ngoại lai thành của riêng mình là điều lặp lại nhiều lần trong văn hóa dân tộc, và Tết Hàn Thực là ví dụ rõ nhất.
Bánh Trôi Và Bánh Chay Khác Nhau Ra Sao
| Bánh trôi | Bánh chay | |
|---|---|---|
| Kích thước | Nhỏ, tròn như viên bi | To hơn, hơi dẹt |
| Nhân | Viên đường phên nhỏ | Đậu xanh xay nhuyễn, có nhà để không nhân |
| Cách ăn | Vớt ra để ráo, rắc vừng | Chan nước đường gừng sánh, rắc vừng |
| Bày cúng | Thường bày 5 viên một bát | Thường bày 3 hoặc 5 bát |
Cả hai đều làm từ bột gạo nếp xay nhuyễn. Người khéo tay nặn bánh tròn đều, thả vào nồi nước sôi, khi bánh nổi lên mặt nước là chín. Chính hình ảnh này đã đi vào bài thơ nổi tiếng của Hồ Xuân Hương: "Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Bảy nổi ba chìm với nước non".
Mâm Cúng Tết Hàn Thực
Mâm cúng rất giản dị, thường chỉ gồm:
- Bánh trôi và bánh chay, thường bày theo số lẻ - 3 hoặc 5 bát mỗi loại
- Hương, hoa tươi, trầu cau
- Nước sạch hoặc trà
- Mâm ngũ quả nhỏ
Không cần cỗ mặn, không cần vàng mã cầu kỳ. Tinh thần của ngày này nằm ở chỗ cả nhà cùng ngồi nặn bánh - bà dạy cháu, mẹ dạy con - rồi dâng lên bàn thờ thứ mình tự tay làm ra.