🌿 Tiết Thanh Minh Và Tục Tảo Mộ
"Thanh minh trong tiết tháng ba / Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh" - hai câu Kiều đã ghi lại trọn vẹn tinh thần của tiết khí đặc biệt này.
Thanh Minh Rơi Vào Ngày Nào?
Thanh Minh là tiết khí thứ năm trong 24 tiết khí, bắt đầu khi Mặt Trời đi qua kinh độ 15 độ trên hoàng đạo. Vì gắn với chuyển động của Mặt Trời nên Thanh Minh luôn rơi vào khoảng mùng 4 đến mùng 5 tháng 4 dương lịch và kéo dài khoảng 15 ngày, tới khi bước sang tiết Cốc Vũ.
Điều này giải thích vì sao nhiều người tìm "Thanh Minh ngày mấy âm lịch" mà không có câu trả lời cố định: Thanh Minh là mốc dương lịch, còn ngày âm tương ứng thay đổi mỗi năm, thường rơi vào tháng Hai hoặc tháng Ba âm.
Tên gọi "thanh minh" nghĩa là trong trẻo và sáng sủa, mô tả đúng tiết trời lúc này: mưa xuân đã dứt, khí trời quang đãng, cây cối đâm chồi. Đó là thời điểm lý tưởng để ra đồng.
Tục Tảo Mộ
Tảo mộ nghĩa đen là quét dọn mồ mả. Sau một mùa đông mưa ẩm, phần mộ tổ tiên thường bị cỏ dại mọc um, đất sụt lở, bia mờ rêu. Con cháu mang theo cuốc xẻng ra sửa sang, đắp lại đất, nhổ cỏ, lau bia, rồi thắp hương mời tổ tiên về.
Điểm đẹp nhất của tục này nằm ở chỗ nó là dịp cả dòng họ gặp nhau. Người đi xa về, con cháu các chi các ngành tụ lại bên phần mộ chung, người lớn chỉ cho trẻ nhỏ biết đây là mộ cụ nào, đời thứ mấy. Gia phả không nằm trong sách mà được truyền miệng ngay tại chỗ. Với nhiều dòng họ, đây là lần họp mặt đông đủ thứ hai trong năm, chỉ sau Tết.
Lễ Vật Đi Tảo Mộ
Lễ tảo mộ không cầu kỳ, cốt ở lòng thành. Thông thường gồm:
- Hương, đèn hoặc nến, hoa tươi
- Trầu cau, rượu trắng, nước sạch
- Tiền vàng mã
- Mâm lễ chay hoặc mặn: xôi, gà luộc, hoặc đơn giản là bánh trái
- Dụng cụ dọn dẹp: cuốc, xẻng nhỏ, chổi, khăn lau bia
Ở nhiều vùng, người ta còn chuẩn bị lễ riêng cúng thần linh, thổ địa cai quản khu nghĩa trang trước khi cúng phần mộ gia đình, với ý xin phép được sửa sang.
Trình Tự Đi Tảo Mộ
- Bước 1: Đến nơi, thắp hương xin phép thần linh, thổ địa cai quản khu mộ.
- Bước 2: Dọn dẹp phần mộ - nhổ cỏ, đắp thêm đất, lau bia, phát quang cây dại xung quanh.
- Bước 3: Bày lễ, thắp hương, khấn mời tổ tiên. Mộ của người thân nào thắp hương mộ ấy, đồng thời thắp thêm cho các mộ xung quanh và mộ vô chủ gần đó.
- Bước 4: Chờ hương cháy khoảng hai phần ba thì hóa vàng, xin lộc và ra về.
- Bước 5: Về nhà làm mâm cơm cúng gia tiên, mời các cụ về hưởng.
Hội Đạp Thanh
Câu Kiều nhắc tới "hội là đạp thanh" - một sinh hoạt nay gần như đã mất. Đạp thanh nghĩa là giẫm lên cỏ xanh, chỉ tục nam thanh nữ tú rủ nhau đi chơi xuân trên đồng cỏ sau khi tảo mộ xong. Đây từng là dịp hiếm hoi để trai gái gặp gỡ công khai trong xã hội phong kiến, và chính trong hội đạp thanh mà Thúy Kiều gặp Kim Trọng.
Sự song hành "lễ - hội" ấy cho thấy quan niệm sống rất cân bằng của người Việt: tưởng nhớ người đã khuất nhưng không chìm trong bi thương, tảo mộ xong thì vui chơi, vì sự sống vẫn phải tiếp diễn.